Dr Murat Keklikoglu Histamin

Histamin İntoleransı hakkında

Histamin nedir?

Histamin bütün bitki ve hayvan organizmalarında olduğu gibi insan vücudunda da doğal yoldan oluşan bir maddedir. Canlı sistemlerde bulunan bir biyolojik-aktif organik amin molekülüdür.  Vücudumuzda dokularda, özellikle mast hücreleri ve bazofiller gibi kan hücrelerinde histamin bol miktarda bulunur. Histamin bağışıklık sistemi ve sinir sistemi (nörotransmiter) olmak üzere birçok vücut işlevinde geniş bir rol dağılımına sahiptir.

Vücutta kullanıldığı en önemli alanlardan biri, yangı veya enfeksiyon karşısında verilen bağışıklık yanıtıdır. Dokudaki mast hücreleri hasarlandığında histamin molekülü salgılanır; histamin  kan damarlarının genişlemesine neden olur, ayrıca  damarların geçirgenliği artar, bağışıklık sisteminden salınan beyaz kan hücreleri ve kan plazması proteinleri yangı veya enfeksiyon alanına salınarak burada oluşan hasara veya enfeksiyon etkenine karşı mücadele ederler. Görüldüğü gibi Histamin insan vücudunda aslında yaşamsal bir role sahiptir. Çoğu kez bütün bu sürecin biz farkında olmayız ve histamin biz hissetmeden görevlerini yerine getirir.

Histamin genellikle kan damarlarını genişleterek kan hücrelerinin enfeksiyon veya iltihap bölgesine hızla gelmelerini sağlar ama bir de gıdalar yoluyla aldığımız histamin var ki bu vücutta biriktiğinde yani histamin parçalanmadığında istenmeyen yan etkileri veya intoleransı tetikleyebilir. Histamin intoleransı kendini birçok yoldan kendini belli eder. Cilt, beyin, akciğerler veya kalp damar sistemi dahil olmak üzere vücudun birçok farklı yerini etkileyebilir. Bu da geniş bir semptom ve sorun yumağı biçiminde karşımıza çıkar; o nedenle histamin intoleransı tanı konulması güç bir durumdur.

Histamin vücutta birçok başka aktivitede de rol oynar. Mide asidinin üretilmesi, hücreler arasında kimyasal mesajların taşınması ve kan damarlarının genişlemesiyle kan basıncının düşürülmesine yardımcı olunması onun görevleri arasındadır. Histamin hücre duvarlarında H1, H2, H3 ve H4 reseptörleri olarak bilinen spesifik histamin reseptörlerine bağlanarak etki gösterir – sözgelimi H2 reseptörü mide asidi sekresyonu ile ilgilidir; tıbbi tedavilerde histaminin etkisi bu reseptörlerin hedeflenmesiyle bloke edilir.

Histamin bira, şarap, birçok eski peynir çeşidi, işlenmiş et çeşitleri, kuru meyveler gibi pek çok üründe bulunan bir moleküldür. Bir gıda olgunlaşıp eskidikçe histamin miktarı artar. Mesela olgun peynirler ve yıllanmış şaraplar daha çok histamin içerir. Bazı gıdalarda ise histamin seviyesi düşük olsa bile bunlar histamini aktif olarak serbestletirler. Turunçgiller, kuruyemişler ve domates bunlar arasında sayılabilir.

Histaminden zengin ya da histamin salınmasına neden olan gıdalar yendiğinde kaşıntı, döküntü, baş ağrısı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Histamin düzeyleri bağırsaklarda aşırı bakteri çoğalması, gıda alerjileri ve başka alerjiler ve çok fazla mayalı alkol ürünleri içilmesiyle de yükselebilir

Histamini vücutta parçalayan başlıca enzim diamin oksidaz (DAO) olup bu, histamini sindirim kanalında doğal yoldan yıkan enzimdir. DAO’nun etkisi bazı gıdaların tüketilmesiyle bloke olabilir. Bu gıdalar arasında çay, alkol ve enerji içecekleri vardır. Benzer biçimde doğal bir DAO noksanlığı da doğrudan histamin intoleransıyla bağlantılıdır. Histamin intoleransı, genellikle kümülatif bir etki sonucunda, vücuttaki histamin düzeyinin tedricen artarak belirli bir noktaya ulaşmasıyla tetiklenir.

 

Histamin İntoleransı

Histamin intoleransı, vücudun histamini yeterince parçalayamaması nedeniyle histamin düzeylerindeki yükselmenin bir veya daha fazla potansiyel semptoma yol açmasıdır. Bunlar hafif cilt döküntüleri ve baş ağrısından şiddetli migren ataklarına, bağırsak sorunlarına veya kronik yorgunluğa kadar değişebilen belirtilerdir. Histamin vücutta diamin oksidaz (DAO) enzimi tarafından parçalanır; bu enzim bloke olduğunda  ya da vücuttaki enzim düzeyleri anormal ölçüde düşükse histamin birikimi belirtilerin başlamasına yol açar.

Histamin doğal yoldan oluşmanın yanında sık tüketilen bazı gıdalar tarafından üretilebilen bir maddedir. Bu gıdaların bir bölümü büyük miktarda aminler içerir ve salgılar. Bazı gıdalar ise DAO’nun etkisini bloke eder. İntoleransın nedeni değişik yollardan belirlenebilir. Histamin intoleransından kuşkulanıyorsanız doktorunuza başvurmanız gerekir. Histamin intoleransında ortaya çıkan belirtilerin pek çok başka hastalıkla ilişkili olabileceğini unutmamak gerekir zira histamin intoleransı dışındaki nedenler de bu sorunlara yol açabilir.

Histamin intoleransı özellikle orta yaşlı veya yaşlılarda daha sık olup kadınlar histamin üretimi ve östrojen düzeyleri arasındaki bir bağlantı nedeniyle histamin intoleransına eğilimlidir; adet dönemlerinde her iki kimyasalın düzeylerindeki artı nedeniyle histamin intoleransı atakları artış gösterebilir.

 

Belirtiler

Histamin intoleransı olguların neredeyse tümünde, vücudun histamini parçalayamaması sonucunda ortaya çıkar; histamin düzeyleri belirli bir eşik noktayı geçince bu kimyasal fazlalık farklı organlarda değişik semptomlar gelişir.

Histamin intoleransının en sık karşılaşılan belirtileri deri ve kalp-damar sisteminde görülür. Bunlar kurdeşen gibi kaşıntılı cilt döküntüleri ve şişlik, kalp ritminde bozulma, vücut sıcaklığının düzenlenmesiyle ilgili sorunlar (ter basması veya ürperme) ve hipertansiyondur.

Genellikle migreni tetikleyecek kadar şiddetli olan baş ağrıları histamin intoleransında sık görülen bir yakınmadır. Baş dönmesi ve uyku sorunları, kaygı atakları, hapşırma ve göz sulanması, karın ağrısı, özellikle ağız, göz ve boğaz dokularında şişme olması da bu durumun belirtilerinden.

İntolerans sindirim kanalında ortaya çıktığında belirtiler genellikle ishal, huzursuz bağırsak sendromu, kabızlık, aşırı dolgunluk hissi, bulantı ve kusma olabilir. Ancak söz konusu belirtiler kolaylıkla başka nedenlere bağlanabileceğinden histamin intoleransı gözden kaçabilir.

Kadınlarda sistemde çok fazla histamin bulunmasına bağlı ilave sorunlar yaşanabilir. Bunlar dismenore olarak bilinen çok ağrılı adet görme, tansiyon düşüklüğü ve eklemlerde şişme olmasıdır. Hamilelikle plasenta, histamin düzeylerini doğal yollardan azaltan diamin oksidaz (DAO) enzimini bol miktarda üretir. O nedenle hamilelerde histaminin etkilediği dokulardaki belirtiler geçici olarak hafifler ama doğumdan sonra DAO düzeyleri düşünce belirtiler geri döner.

Egzama gibi cilt sorunlarından yakınan kimselerde histamin bu durumun kötüleşmesine neden olabilir. Histaminden zengin ya da histamin salan gıdalar yenildiğinde aşırı kaşınma ve döküntü ortaya çıkabilir.

Histamin intoleransı çok değişik belirtilerle bağlantılı herkeste bu belirtilerin tümü ortaya çıkmaz; bazı kimselerde belirtilerden sadece bir ikisi vardır. Ne var ki intoleransla ilgili ise yakınmalar sürekli kendini tekrar edeceğinden, zaman içerisinde bu durumun belirlenmesi kolaylaşacaktır.

Geçici histamin intoleransı

Genel histamin intoleransı (HİT) kalıcı ve geçici olmak üzere ikiyi ayrılabilir. Toplumun %1-2’sinde kalıcı HİT vardır. Histamin ve vücuttaki diamino oksidaz enzimi miktarı arasındaki dengesizlik, histaminin ince bağırsaklarda yeterince yıkılmamasına yol açar. Histamin kan akımına karışarak ishal, gaz, krampların yanı sıra alerji yakınmalarına benzeyen cilt ve burun (nezle, vb) belirtilerine neden olur.

Buna karşılık geçici HIT herkesi etkileyebilir. Baş ağrısı, sersemlik hissi, başdönmesi ve iştahsızlık alkol ve bazı ilaçları kullanan kişilerin iyi bildiği durumlardır. Zira alkol ve/veya öksürük kesiciler gibi belirli ilaçlar geçici histamin intoleransı (HİT) sebebi olabilir. Bu maddeler vücutta histaminin yıkılmasından sorumlu diamino oksidaz enzimini bir süreliğine etkisizleştirirler. İşte “akşamdan kalma” hali dediğimiz etki buna bağlıdır!

Bu etkiyi önlemek için alkol, mükellef bir yemek veya sersemlik yapabilen ilaçlar almadan önce korunma amaçlı DAO kapsülleri kullanılabilir.

 

Histamini yükselten gıdalar

  1. Histamin içerenler

Uzun süre saklanan veya olgunlaşan gıdalarda histamin düzeyleri yüksektir.

  • Mayalı alkollü içkiler, özellikle şarap, şampanya ve bira
  • Mayalı gıdalar: turşu, sirke, mayonez, soya sosu
  • İşlenmiş etler: salam, sucuk, pastırma, sosis
  • Kuru meyveler: kayısı, erik, incir, üzüm, dut kuruları ve pestilleri
  • Turunçgiller
  • Keçi peyniri dahil eski peynirler
  • Bazı kuruyemişler örn. ceviz, kaju, yerfıstığı
  • Avokado
  • Tütsülenmiş balıklar ve bazı balık çeşitleri: uskumru, ton, hamsi, sardalya
  1. Histamin serbestleyicileri

Ayrıca bir takım gıdalar ince bağırsaklarda histamin salınmasına neden olur. Bu gıdalara histamin serbestleyiciler denilmektedir.

  • Alkollü içecekler
  • Peynir, fondü
  • Çikolata
  • İnek Sütü
  • Bazı sebzeler (örn. domates, ıspanak, patlıcan)
  • Bazı meyveler (örn. papaya, ananas, muz, çilek)
  • Kabuklu deniz ürünleri, balık sosları
  • Buğday rüşeymi
  • Gıda katkıları ve besin boyalarının çoğu
  1. Histamini yıkan DAO Enzimini Bloke Eden Gıdalar
  • Alkol
  • Enerji içecekleri
  • Siyah çay
  • Mate çayı
  • Yeşil çay

Buradan anlaşılabileceği gibi bazı maddeler ve gıdalar bu grupların ikisinde, üçünde birden yer almaktadır yani hem histaminden zengin hem de histamin serbestletici özellikleri vardır.

Tanı

Histamin intoleransına tanı koymanın en güvenilir yolu eliminasyon diyetidir. Eliminasyon diyetini, basitçe, histaminden zengin gıdaları beslenmenizden çıkararak ve etkisini gözlemleyerek ya da bu amaçla yürütülen bir terapi programına katılarak doktor ve diyetisyen kontrolünde uygulamak mümkündür. Ancak belirtiler şiddetli ya da düzenli olarak ortaya çıkıyorsa aynı belirtilere yol açabilecek altta yatan başka nedenlerin de araştırılması önerilir.

Eliminasyon diyetinde doğal histaminden zengin ya da kolayca histamin serbestleten gıdaların beslenmeden çıkarılmasına dayanır. Yeşil çay, alkol, eski peynirler, işlenmiş etler ve çikolata gibi histamini yükselten gıdalar çıkarıldığında eğer belirtiler azalıyor ya da tümüyle ortadan kalkıyorsa histamin toleransı oldukça kolay teşhis edilebilir. Belirtilerin tümüyle ortadan kalkabilmesi için genellikle söz konusu gıdaların en az  2-4 hafta süreyle beslenmeden çıkarılması önerilir.

Eliminasyon diyetine ek olarak, histamin intoleransını gösteren birkaç test daha vardır. DAO aktivitesinin laboratuarda tayini bu seçeneklerden biridir. Düşük DAO aktivitesi bu testle saptanabilir. Bu sonucun düşüklüğü, intoleransın her zaman kesin sebebi değil ama katkıda bulunan bir unsur olabilir. Eğer düşük histamin diyeti uygulamakta iseniz bu, DAO aktivitesi testinin kesinliğini azaltır zira histamin düzeylerinin düşük olması, DAO aktivitesini doğal olarak düşürecektir. Hem histamin hem de DAO düzeylerini gösteren bir kan testinde histamin/DAO oranının yüksek oluşuysa, ortada bir sorun olduğunu açıkça işaret eder. Alerji testleri de tanı koydurucu değildir zira histamin intoleransı, gerçek bir alerji değildir.

Eliminasyon diyeti uygulanması, intoleransı belirlemenin en sık başvurulan yoludur. Histamin işlenmiş etler ve peynirler, alkol gibi birçok üründe büyük miktarda bulunur. Bu ürünlerin her defasında birinin beslenmenizden çıkarılarak semptomların devam edip etmediğinin izlenmesiyle onları tetikleyen gıdaları saptamak mümkün olabilir. Semptomlar azaldığında veya kaybolduğunda, elimine edilen gıdalar tedrici olarak tekrar beslenmeye eklenir. Eğer semptomlar tekrarlarsa intoleransın sebebinin saptandığından yüksek isabetle emin olabiliriz. Bu durumda ilgili gıdalar beslenmenizden tümüyle çıkarılır veya bunların tüketimi, tolere edilebilen bir seviyede tutulur.

Gıda alımınızı, nelere yediğinizi izlemenin güvenli bir yolu da beslenme günlüğü tutmaktır – belirli ürünlerin tüketilmesinden sonra düzenli olarak semptomlar ortaya çıkıyorsa intoleransın sebebini oldukça hızlı saptamak mümkündür. Böyle bir çalışma yapmadan önce bir diyetisyene başvurmakta fayda vardır –bir gıda günlüğü çalışması genellikle 2-4 hafta içerisinde sonuç verecektir.

İntolerans düzeyi kişiden kişiye değişken olup bazı kimselerde belirli gıdaların tümüyle beslenmeden çıkarılması gerekirken bazılarında sadece o gıdanın tüketimini azaltmak yeterli olmaktadır. Belirtiler kontrol altına alındıktan sonra gıdalar tekrar beslenmeye tedrici olarak eklenebilir. Gıdaların yeniden eklenmesiyle belirtiler derhal başlıyorsa bu, tanıyı güçlendiren bir durumdur. Eğer tümünün belirtilere neden olduğu gösterilmedikçe çok sayıda gıdanın diyetten çıkarılması tavsiye olunmaz. Histamini yükselten gıdaları az miktarda yediklerinde tolere edebilen kimselerde  dikkatli olmalıdır zira histamin intoleransı genellikle zaman içerisinde birikimle tetiklenir. Sözgelimi az miktarda ama düzenli olarak eski peynir türlerinden tüketenler, ne kadar yediklerinde belirtilerin tekrar başladığı noktasında uyanık olmalıdırlar.

 

Çözüm nedir?

Histamini Düşük Diyet

Düşük histamin içeren diyet histamin intoleransı tedavisinin ilk adımıdır. Bu, genellikle beslenme alışkanlıklarında köklü bir değişiklik yapılması ve sevdiğiniz pek çok gıdayı tüketememeniz anlamına gelir. Zira histaminsiz beslenme demek, histaminden zengin gıdalardan uzak durmak demektir. Sözgelimi domatesi ele alalım. Sadece taze domatesten vazgeçmek yetmez içerisinde domates bulunan salça, ketçap, pizza, domatesli her türlü yemekten uzak durmanız gerekir. Bu da muhtemelen sevdiğiniz pek çok yemekten vazgeçmek anlamına gelecektir. Dahası çok seçici davransanız bile hayatın akışı içinde histamin içeren gıdaların tümünden kaçınmanız her zaman mümkün olmayabilir. Genel bir tavsiye olarak, taze gıdalar tüketmeniz, daha az histamin almanızı sağlayacaktır.

Düşük histaminli beslenme için aşağıdaki gıdalar önerilebilir:

  • Su, kahve, bitki çayları
  • Patates, pilav, makarna
  • Tahıllar
  • Lor peyniri, yoğurt, ayran gibi taze süt ürünleri
  • Marul, karnabahar, brokoli, salatalık, havuç, sarımsak, balkabağı, tatlı biber, mantar, radika, kuşkonmaz, kabak, soğan,
  • Elma, nektarin, şeftali, erik, kiraz, kavun, yabanmersini, limon
  • Şifalı otlar ve baharatlar
  • Kırmızı et, tavuk ve balık (işlenmiş olmayan ürünler)
  • Taze yumurta

 

 

Diamin oksidaz enzimi nasıl etki gösterir?

Modern tanı ve tedavi yöntemlerine rağmen milyonlarca kişi nedeni belirlenemeyen sağlık sorunlarından yakınmaya devam etmektedir:

  • Mide-Bağırsak problemleri (mide ağrısı, gaz, vb.)
  • Dolaşım sorunları
  • Migren tipi başağrısı
  • Astım
  • Alerji benzeri diğer belirtiler

Nedeni belirsiz olan bu gibi semptomların sebebi bazı kişilerde çok basit  olabilir: Histaminden zengin gıdalar tüketilmesi ve/veya bağırsaklarda DAO enziminin azlığı. Eğer vücut kendi doğal enzimi olan DAO’nun azlığı, etkisiz oluşu veya kimyasal olarak bloke edilmesi nedeniyle histamini parçalayamaz ise histamin intoleransı denen durum ortaya çıkar. Yakın zamana dek bunu önlemenin tek yolu, histaminden zengin veya histamin salınmasını tetikleyen gıdaların yenilmemesiydi. Ne var ki günlük hayatımızda gerek lezzeti gerekse besin değeri açısından vazgeçemeyeceğimiz pek çok gıda histaminden zengin veya histamin serbestlenmesine neden olan gıdalardır. Domates, peynir, turşu, çikolata gibi keyifle yediğimiz birçok gıda histamin düzeylerinizi yükseltebilir.

Bu sorunu çözmek için, histamini parçalamakla görevli doğal enzimin dışarıdan alınmasını sağlayan diamino oksidaz enzimi destekleri mevcut. Böylece fazla histaminin yıkılmasıyla histaminin kanda yükselmesi ve belirtilerin ortaya çıkması önlenmektedir. Klinik çalışmalar enzim desteklerinin etkili olduğunu, histamin intoleransı olanların yaşam kalitesini artırdığını ve bu kimselerin istedikleri gıdaları rahatlıkla tüketebilmelerini sağlamaktadır.

Doktor kontrolünde kullanılması gereken DAO enzim desteği kapsülü yemeklerden önce suyla günde iki defa birer kapsül alınabilir.